Orgels in de DDR, Geen tongwerken

Wie Wims orgelsite een beetje in de gaten houdt, ziet dat er de laatste tijd veel Duitse orgels geplaatst worden. Wie van deze orgels de dispositie vergelijkt, ziet veel overeenkomsten. Wat mij het meest opvalt, is dat geen van deze orgels tongwerken op de manualen hebben. Hooguit het pedaal heeft een Posaune 16. Zou dit een speciale reden hebben?

Ter illustratie de dispositie van het orgel in Hopfgarten:

Hauptwerk: (C-g3)
Principal 8
Bordun 16
Hohlflöte 8
Gedackt 8
Gambe 8
Octave 4
Flöte 4
Octave 2
Cornett 3f
Mixtur 5f 2 2/3

Oberwerk: (C-g3)
Quintatön 16
Geigenprinzipal 8
Flöte travers 8
Lieblich Gedackt 8
Salicional 8
Principal 4
Flöte dulcis 4
Hohlflöte 4
Octave 2
Scharf 3f

Pedal: (C-d1)
Principalbass 16
Subbass 16
Violonbass 16
Octavenbass 8
Gedacktbass 8
Choralbass 4
Posaune 16

Je was me net voor...

Ik heb ook geen flauw idee. Je zou toch verwachten dat er bij een dergelijk orgel toch een Trompet '8 en een Hobo '8/Vox Humana '8 aanwezig zouden zijn.

Groet,

Jan Willem

De orgels hebben trouwens nog wel meer overeenkomsten, zowel qua dispositie als qua front. Wie de foto's goed bekijkt ziet ook in de kerkgebouwen heel wat dingen die overeenkomen: het orgel staat vaak klem tegen het houten dak, op een gallerij (soms zelfs een tweede gallerij).
De bouwer en de bouwperiode zijn dan wel weer steeds verschillend. Om zomaar wat te noemen:
Schröter, 1740
Witzman, 1848
Schulze, 1783
Francke, 1742
Gerhard, 1820

Mij is dit al eerder opgevallen bij disposities van o.a. Silbermann orgels: eerder tongwerken in het pedaal dan op het manuaal. Geen idee wat hiervan de achtergrond is.

Het klopt inderdaad dat er de laatste maanden veel Duitse orgels verschijnen.
Musikreferentin Viola-Bianka Kießling heeft nl. een inventarisatie gemaakt van het orgelbestand in en rond Weimar. Ze is al die kerken langsgegaan om foto's te maken van de orgels. Bovendien heeft ze van al die orgels veel informatie verzameld.
Om deze orgels meer bekendheid te geven heeft ze me alle foto's en informatie gemaild. (dat was nog eens een grote hoeveelheid MB's!) Wie het orgelbestand daar vergelijkt met het orgelbestand rond een stad in Nederland zal al snel merken hoe goed hier in ons land het met de orgels gesteld is. Bijna nergens zie je in ons land een orgel zonder frontpijpen of een kas zonder ingewanden (hol-ogig orgel! ;-) )
Het toppunt van armoede daar zie ik terug bij een orgel dat nu onspeelbaar is, maar in feite nooit is gerepareerd, gerestaureerd of zelfs maar nagezien is vanaf de bouw in 1852...... (dit orgel komt t.z.t. op de website te staan)
Gelukkig zijn er ook enige orgels die wel recent gerestaureerd zijn en die er nu prima bij staan. Veel andere orgels hebben de afgelopen 30 jaar wel enig onderhoud gehad. Dus er zijn daar ook heel positieve geluiden te horen.

Wat de reden is dat er weinig tongwerken werden geplaatst? Dat zou ik niet weten. Vermoedelijk hangt dat samen met de muzikale praktijk daar.
Overigens zijn er ook in ons land orgels met weinig tongwerken. Er zijn hier zelfs orgels van 10 tot 14 stemmen die hooguit 1 of zelfs geen tongwerken hebben.
Misschien dienen in zulke gevallen de tongwerken alleen maar om de zwakte van labiaalpijpen te compenseren, met name in de bas.
Wel opvallend is het aantal orgels rond Weimar met een Violon 16 in het pedaal.

Wat was duurder in die tijd, een tongwerk of labiaalpijpen? Ik vroeg me dit even af. Stel een tongwerk is duurder dan een labiaalpijp dan kan dat misschien een reden zijn waarom deze weinig werden gebruikt.

Tongwerken zijn inderdaad een stuk duurder dan labialen (toen en nu). Verder is het eigenlijk gewoon van praktische aard: het scheelt stem werk en een pedaal Posaune 16 ontstemd meestal niet snel. Gezien het land klimaat en daarmee de grotere temperatuurs wisselingen en de onkunde van veel organisten zeker in kleinere kerken een wijs besluit lijkt me.

De belangrijkste reden is inderdaad de klimatologische omstandigheden, Max Prick van Wely schreef dit al in zijn boek Het Orgel en zijn Meesters.