Toekomst van het Concertgebouw Orgel, in de spotlights?

Bladerend over de site van het Reformatorisch Dagblad viel mijn oog vandaag op de aankonding van de 21e editie van de Robeco Zomerconcerten in het Amsterdamse Concertgebouw. Hoopvol klikte ik door om te ontdekken bij hoeveel concerten het ‘Flentropperweerd’-orgel betrokken zou zijn. Ik belandde op de site van de concertserie zelf, waarin ik - mijn hoofd 90 graden gedraaid omdat de een of ander marketeer creatief was geweest - de veelbelovende tekst ‘Robeco Zomerconcerten – Mooi in het Concertgebouw’ ontwaardde. Via de optie ‘concerten’ kreeg ik al gauw de hele reeks op m’n scherm, die ik vervolgens verwoed heb doorvroet.

En het antwoord op mijn vraag: ..... twee ..... twee van de honderd en zes 'evenementen' wel te verstaan! (en dit zeg ik met een stemverheffing à la Jan Mulder) Dat is precies één komma negen procent!! (nog meer stemverheffing) En slechts in één van deze twee concerten wordt het orgel solistisch gebruikt, en wel in drie fuga’s van een componist die meer met de piano dan met het orgel had. Teleurgesteld ging ik terug naar de startpagina en probeerde het nog eens via de zoekfunctie: ‘orgel’ ingetypt, de adem ingehouden, een klein schietgebedje ..... weer twee ....

De organisatoren lijken het symfonische concertorgel helaas niet geschikt te achten voor het grote publiek. Of zou hier 'onbekend maakt onbemind' gelden, en zou het ook een beetje aan onze orgelcultuurbewakers kunnen liggen?

Want wordt een cultuur niet mede vormgegeven door telkens terugkerende impulsen van waaghalzen en pioniers met passie? Kunnen haar grenzen niet buiten het voorspelbare worden verlegd door vernieuwers en revolutionairs met visie?

Nadat het VSB fonds in de vroeg jaren 1990 een enorm bedrag in de restauratie van het instrument orgel had gestopt, leek het een mooie toekomst tegemoet te gaan. Enige leuke cd’s werden opgenomen en heel af en toe werd er een orgelconcertje georganiseerd, meestal met een serieus programma. Begin 2009 haalde het orgel nog even de pers, toen Jan Vriend’s ‘Bachanalia ...mit Tränen...‘ in première ging, een indrukwekkend maar voor het grote publiek wellicht iets minder toegankelijk stuk (op de Bach-quotes na), in opdracht van de Zaterdag Matinee gecomponeerd .

Ik vraag mij echter hardop af of het niet voortvarender en gedurfder kan. Het Concertgebouw is uiteraard vaak bezet voor repetities en uitvoeringen voor niet-orgelconcerten, maar dat is natuurlijk mede een gevolg van de gezette prioriteiten, en mag geen excuus zijn het orgel weinig te gebruiken.

Wordt het niet tijd dat iemand het voortouw neemt, om wat Nederlands orgeltrots zou moeten zijn, beter op de culturele landkaart te zetten? Het instrument biedt mogelijkheden genoeg en klinkt indrukwekkend, vooral wanneer juist geregistreerd.
Nog meer concerten met duitse, franse en engelse romantiek, master classes, studiedagen, orgel concoursen, moderne muziek experimenten met moderne media, noem maar op.
En waarom naast het serieuze, stijlzuivere werk waar ik groot voorstander van ben, ook niet populaire bespelingen voor het grote publiek toevoegen, samenzang met onze nationale hymne, voorspeeluurtjes, Holland zoekt de Orgel-Superstar (HOS-sen!), Holland got Organ Talent (HOT!), of wat dan ook.

Alleen zo kunnen we het fraai klinkende orgel van het Concertgebouw onder de aandacht van een groter publiek brengen en onze orgelcultuur een klein beetje in beweging krijgen. Kom maar op met een Hyves, Facebook, en YouTube pagina over het orgel, wat zeg ik, een heuse website over het orgel met alle multi-mediale toeters en bellen die je kunt bedenken. Het kan toch niet zo zijn dat we op YouTube slechts drie 'hits' (en helaas geen hits) van dit magnifiek instrument krijgen ...

Laten we niet bang zijn voor iets meer actie, iets meer spektafel, iets meer ‘Trocadéro’, ja, zelfs iets meer ‘pomp and circumstance’ en multi-media. Michael Maarschalkerweerd's grootste staat niet voor niets ‘mooi in het CONCERT-gebouw’. Evenementen als het ‘Concertgebouw Open’ in 2009 waar een klein jongetje, gemodereerd door Paul de Leeuw, onder daverend applaus een medley aan Bach-stukje verdienstelijk voordroeg, bieden in ieder geval een sprankje hoop voor de toekomst en zijn een leuk maar voorzichtig begin. Het wordt tijd dat we dit boeiende orgel uit haar staat van 'Bagatelle ... mit Tränen' weer in het zonlicht rukken en tot een 'Grandeur .... avec joie' verheffen, uit de twilight zone in de spotlights!

Het zou niet alleen een eerbetoen zijn aan de orgelbouwer, maar ook aan de gegoede burgerij en de vele musici en andere kunstenaars, die zich eind 19e eeuw vele inspanningen getroostten, om de benodige gelden voor de aanschaf van dit orgel bij elkaar te krijgen. En ook aan het VSB fonds, wiens missie is ‘bij te dragen aan de kwaliteit van de Nederlandse samenleving’ en ‘ de individuele ontwikkeling van de mens ... te vergroten’ en zich als een van haar doelen heeft gesteld te ‘Inspireren’ en te ‘bevorderen dat het innerlijk leven van een zo groot mogelijke groep mensen wordt verrijkt en de verbeeldingskracht gevoed, opdat mensen daarmee vreugde ervaren en de inspiratie vinden om zichzelf verder te ontwikkelen en een bijdrage te leveren aan de samenleving.’

Philip van den Berg

Naschrift – over eerbetoon aan de bouwer gesproken: laat men dan meteen het register ‘Maarschalkje 1 1/3 vt’ van het orgel halen, bedoeld als knipoog naar de bouwer, maar letterlijk en figuurlijk misplaatst. In Haarlem heeft men toch ook geen Cavaillé-Colletje 1 1/3 vt toegevoegd? Of in de Rotterdamse Doelen een overblazend Flentropje 8 vt?! Ik weet zeker dat de bouwers van laatstgenoemde orgels, net als de oude Michaël, ‘not amused’ zouden zijn en het wijze hoofd afkerend zouden hebben geschud.

Het probleem lijkt me niet zozeer desinteresse in het orgel als wel het feit dat de grote zaal van het concertgebouw de meest frequent gebruikte concertzaal te wereld is... In zo'n extreem druk schema is een orgelconcert heel moeilijk in te plannen, vermoed ik.

Is het niet zo, wie het eerst is, het eerst maalt? Misschien dat de organisatie bijvoorbeeld pas over 5 jaar wat organiseert en vervolgens elk jaar... Het lijkt me dat er dan nog plek genoeg is om iets te organiseren.

groet!

het is een financiële kwestie.....als een orgelconcert een volle zaal zou trekken, en de kaartverkoop (opbrengst) evenredig hoog is als bij de uitvoeringen met orkest en solisten, dan is een organisatie sneller bereidwillig orgelconcerten in te plannen.

daarnaast is er het probleem dat veel concertorgels niet voldoende kracht hebben om zich te kunnen meten met de kracht van een orkest......en een orgel moet natuurlijk wel echt symfonisch zijn om artistiek aan te sluiten met/bij een orkest.

Volgens mij is er sprake van "onbekend maakt onbemind". Het orgel wordt maar al te vaak geassocieerd met kerk. Een groot deel van onze samenleving heeft daar een allergie voor ontwikkeld, vrees ik. Jammer. Bovendien wordt er her en der op kerkorgels amateuristisch afgeklungeld waarbij de registratiemogelijkheden niet of nauwelijks worden benut. De orgelspelers die alleen raad weten met de "vaste combinaties", zijn er velen.
Ook al geen reclame dus voor orgelconcerten.

Bij mijn weten loopt het met de gratis jaarlijkse concerten op het CC-orgel in Haarlem toch wel aardig.

Wat mij trouwens opvalt op TV-concertzenders als Mezzo en BravaNL is dat ook hier de orgels in de vele concertzalen prachtig worden uitgelicht en alleen als decor fungeren. Er is dus een lange weg te gaan.

Het is natuurlijk een beetje het kip en het ei verhaal: zoals ook de voorgaande posters al aangeven: als er geen interesse en prioriteit is, zal het orgel het altijd afleggen tegen al die andere 'veel belangrijker' of financiëel aantrekkelijker evenementen. Als het orgel niet een 'belangrijker' status krijgt, wordt het ook niet rendabeler om er meer voor te organiseren. Waarbij ik wil opmerken dat bij kunst een puur economische afweging nooit de enige bepalende factor mag zijn. Net als bij een onderneming is er bovendien een tijd van '(business) development' nodig waarin wordt geïnvesteerd, waarna pas later het 'break even' punt volgt.

Symptomatisch is de aandacht die het Maarschalkerweerd-orgel op de
site van het Concertgebouw krijgt: via de menuoptie 'Over het Concertgebouw' > 'Het gebouw' > (naar benenden scrollen) > 'meer over het gebouw' lezen we slechts minimale zes regeltjes over het orgel (hieronder weergegeven). Dat is alles en kan natuurlijk veel beter. En dat terwijl het orgel (mits niet afgedekt zoals ik onlangs zag) op bij iedere overzichts foto naar voren van zaal, podium en orkest staat.

'Het orgel

Bij de opening op 11 april 1888 is het orgel de alom betreurde afwezige, al is er wel ruimte voor gereserveerd. Dankzij een benefietconcert en een loterij kan in 1890 bij de Utrechtse orgelbouwer Michael Maarschalkerweerd voor f 22.352,89 het Concertgebouworgel worden besteld. Voor de orgelkast wordt weer een beroep gedaan op Dolf van Gendt.

In oktober 1990 geeft Flentrop Orgelbouw met de demontage van het orgel het startsein voor een gecompliceerde restauratie die tweeëneenhalf jaar zal duren. Op 18 maart 1993 vindt het inwijdingsconcert plaats en blijkt de doelstelling ruimschoots bereikt: herstel van de oorspronkelijke klank en aanpassing van het mechaniek aan de huidige praktijk. Het orgel is aan een nieuw leven begonnen.'

Daar wordt je niet veel wijzer van inderdaad. Je hoeft toch niet een heel oplettende lezer te zijn om je bijvoorbeeld af te vragen waarom Flentrop een lange, gecompliceerde restauratie moest uitvoeren om "de oorspronkelijke klank van het orgel te herstellen" als er schijnbaar tussen 1890 en 1990 niets met het orgel is gebeurd...

Ik zie een duidelijke link naar een andere ergernis van mij: het feit dat de orgelcomponisten Guilmant, Widor, Vierne etc ook veel andere muziek schreven. Meer dan de helft van Vierne's opusnummers is niet voor orgel geschreven (maar liederen, kamermuziek, pianomuziek). Die muziek wordt nooit uitgevoerd. Op radio houdt het in dat als er ooit orgel wordt gedraaid, het Bach, Händel of Mozart is. Bij concerten moet je met een kaarsje zoeken naar iemand die ook eens iets van zo'n orgelcomponist ten gehore wil brengen.
En als ze dan orgel-en-orkest doen, dan is het ook uitsluitend de Orgelsymphonie van Saint-Saëns of een enkele keer het Concerto van Poulenc...

Ach, men zal het wel nooit leren...

Een themadag, festival of concertreeks rond en van de genoemde componisten in het concertgebouw zou hier uitkomst kunnen bieden en bovendien het bezwaar wegnemen dat er alleen orgelmuziek ten gehore wordt gebracht.

In Haarlem lijkt het kwartje langzaam te vallen en krijgt het Cavaillé-Coll concertorgel in de Philharmonie stukje bij beetje een prominenter plaats op de concertagenda. Tijdens het ‘Internationaal Orgelfestival Haarlem’ van 16 tot en met 31 juli dit jaar wordt het instrument op volgende wijze bij het programma betrokken:

- 17 juli 12.30-13.30 + 15.00-16.00 + 16.30 uitslag Ronde 1b van het Internationaal Improvisatieconcours
- 19 juli 20.15 juryconcert door Jan Raas, Szigmond Szathmáry, Jaroslav Tuma, Lionel Rogg, Jan Hage, en Tatiana Koleva (percussie)*
- 24 juli 17.30 ‘565 The remix’ door Jacob Lekkerkerker (gratis toegang)
- 26 juli 15.30 ‘Meet the Academy’ Masterclass: Duitse orgelmuziek uit de 19e eeuw door Leo van Doeselaar
- 27 juli 15.30 ‘Meet the academy’ Masterclass: Improvisatie voor gevorderden door Loïc Mallié
- 29 juli 10.45 ‘Meet the Academy’ Masterclass: Franse orgelmuziek uit de 19e eeuw door Olivier Latry

* Voor het eerst in de geschiedenis van het Haarlems Festival wordt geïmproviseerd op orgel en slagwerk. .... Zsigmond Szathmáry speelt eigen werk waarbij het orgel in dialoog gaat met een eerder opgenomen tape. Organist Jan Hage speelt het werk Cavaler-Col van Peter-Jan Wagemans. Dit stuk schreef hij in 2009 voor de ingebruikname van het nieuwe Verschueren-orgel in Cavaillé-Coll-stijl in het Orgelpark te Amsterdam. Vanavond horen we hoe het werk klinkt op een écht instrument van deze wereldvermaarde orgelmaker. Als toetje een wervelend werk voor orgel en slagwerk van jurylid Jan Raas, waarmee hij in 2009 het Hinsz Compositieconcours in de Bovenkerk te Kampen won. – bron: http://www.theater-haarlem.nl/

Voor meer informatie zie http://www.orgelfestivalhaarlem.nl/

Wie gaat er naar één van deze evenementen?

Wellicht kan het eerste bericht in dit topic als brief naar de organisatie/directie/programmateuren van het Concertgebouw?
Wie weet hebben ze daar iets over te zeggen?

Overigens kocht ik onlangs op marktplaats voor 2 euro de CD Trocadéro met Leo van Doeselaar. Voor dat geld kon ik het natuurlijk niet laten. En wat een prachtig instrument en prachtig spel! Zo'n orgel verdient het niet om te zwijgen.

Maar dat vind ik zelfs al van het orgel (24IIP Leeflang/Flentrop 1980/2006) in de Oosterpoort in Groningen. Ik heb het slechts éénmaal tijdens een concert gehoord tijdens één of ander stuk van Arvo Pärt en het is een mooi instrument.

Ik vrees dat de artistiek verantwoordelijken hun schouders op zullen halen over slechts wat kritische woorden. Men mag aannemen dat hun programmakeuze twee belangrijke beweegredenen kent: de commerciële haalbaarheid en de culturele toegevoegde waarde. Het (concert)orgel kent momenteel een kleine en volgens mij kleiner wordende doelgroep; nauwelijks interessant voor het Amsterdamse Concertgebouw dus. Wat eerder nodig lijkt is een lobby groep, een ondernemer met durf en een paar goede marketeers.

Zo doet men het in Engeland: in een zo te horen volle Royal Albert Hall te London speelde David Briggs 14 augustus op het Father Willis orgel een populair J.S. Bach programma:

- Passacaglia and Fugue in C minor, BWV 582
- Chorale Prelude 'Wachet auf, ruft uns die Stimme', BWV 645
- arr. Stainton B Taylor: Aria 'Schafe können sicher weiden', BWV 208
- arr. Virgil Fox:'Komm, süsser Tod', BWV 478
- arr. David Briggs:Orchestral Suite No. 3 in D major, BWV 1068

Bron: http://www.orgelnieuws.nl/wcms/modules/new...hp?storyid=3925

Met het Flentrop orgel in De Doelen Rotterdam wordt meer (en beter) aan de weg getimmerd dan ze in Amsterdam doen.

http://www.youtube.com/watch?v=t4H60OhwF-I