Vredenburg orgelfonds ontwaakt?, '7 ton' op de bank?

[Philip van den Berg]

All jaren zoemt er een schijnbaar onwerkelijk verhaal door de Nederlandse orgelwereld: nu eens niet een plan zonder budget, maar een budget zonder plan. En ook vorige week maakten verschillende media er melding van: het orgel voor Muziekcentrum Vredenburg in Utrecht ... dat ongewenst lijkt.

Men moet al ruim voor het gereed komen van Vredenburg in 1979 begonnen zijn met het inzamelen van fondsen voor een orgel in de grote zaal van het Utrechtse muziekcentrum. De verantwoordelijke orgelcommissie, de 'Stichting Orgel Comité Muziekcentrum Utrecht' (O.C.M.U.) had als doelstelling een romantisch symfonisch instrument te plaatsen, en dat al in de jaren '70!

Echter, in 1994 meldt Peter Smids, directeur van het muziekcentrum, dat er weliswaar „vijf á zes ton" in guldens beschikbaar is voor een orgel, maar ook: "Ik wil geen vast orgel in de zaal, om de volgende redenen:

- In de eerste plaats: zo'n orgel bezit een enorm ruimtelijk volume en dat gaat weer af van het volume van de zaal, en uiteindelijk is volume een factor die bepalend is voor de akoestiek in de zaal.
- Ten tweede: een orgel vlak achter het podium is als een enorme, weerkaatsende massa. Dan vrees ik het ergste.
- Ten derde: ik vind een orgel een aantasting van de architectuur van de zaal. Deze zaal is niet ontworpen met een orgel in het achterhoofd.
- Ten vierde: we gaan met een orgel vreselijk veel zitplaatsen verliezen en bij de omringende plaatsen krijg je zichtbaarheidsproblemen.
- Ten vijfde: wat gaat het onderhoud van zo'n orgel wel niet kosten? Wat is de frequentie van het gebruik? Laten we redelijk blijven"

Even daarvoor hadden Ton Koopman, Leo van Doeselaar en Gert Oost zich al op het project geworpen. Koopman kwam met een voorstel voor een mobiel orgel, wat Smids kon waarderen en waar hij positieve verwachtingen over had. Daarbij gingen zijn gedachten in uit naar "een mobiel barokorgel, dat je als een soort legoblokkendoos in elkaar zou moeten kunnen zetten en afbreken. Op basis van die ervaring kun je kijken of we uiteindelijk tot een romantisch orgel kunnen komen. Maar of dat laatste financieel haalbaar is, valt niet te zeggen". (citaten uit bron 2.)

In 2009 worden in de gemeenteraad van Utrecht vragen gesteld om transparantie over de financiën te verschaffen, maar er lijkt geen duidelijkheid te volgen.

Inmiddels zou het bedrag eerst naar 7 ton in guldens (fictief?) en toen zelfs naar 7 ton in Euro's zijn uitgegroeid, en worden er - vorige week - weer vragen in de gemeenteraad van Utrecht gesteld. Dit haalt zelfs de Telegraaf.

Peter Smids is in 2001 afgelost door Mathieu Heinrichs. In 2007 gaat de functie naar door Ed de Haan, vanwege ziekte wordt in 2008 Atze Sytsma interim directeur en in 2010 neemt Nanette Ris de functie van hem over op permanente basis. Hiermee lijken de orgelplannen eerder minder dan meer concreet te zijn geworden.

Zijn we in Utrecht verkeerd bezig, of moeten we gewoon maar toegeven aan de (veranderende) culturele voorkeuren van het grote publiek?

En ik onder het schrijven van deze post maar telkens denken: hoe zou het Van den Heuvel-orgel in Cavaillé-Coll stijl (IIP/24, 1993, thans te koop) van de Royal Academy of Music, London, in Utrecht hebben geklonken ...

Dat orgel zal er waarschijnlijk niet komen, maar laten we hopen dat tenminste de mobiele oplossing doorgang vindt en een ieder zal verrassen.


PS misschien is dit iets om mee te beginnen: http://z12.invisionfree.com/organist/index...491&st=15&#last

bronnen:
(1) http://www.bouwpututrecht.nl/bu/2009/05/27...n-muziekpaleis/
(2) http://www.digibron.nl/search/share.jsp?ui...a&sourceid=1011
(3) http://www.bouwpututrecht.nl/bu/2009/06/30/orgel-deel-2/
(4) http://www.telegraaf.nl/binnenland/1209155...ts_orgel__.html

[Philip van den Berg]

Blijkens de website van het Haags Orgelkontakt hebben er midden jaren '80 plannen bestaan om in de grote zaal van Vredenburg het Bätz orgel uit 1842 van de Gotische zaal in Den Haag te plaatsen. Dat instrument was in 1950 in de toenmalige Willemskerk te Den Haag beland en in 1964 in de Sionskerk te Haarlem. Toen deze kerk een andere bestemming kreeg, kwam het orgel vrij en werd het in 1984 aangekocht door de O.C.M.U. en opslagen bij de firma Van Vulpen, die het uiteindelijk wel hebben gerestaureerd, maar in 1990 in Den Haag konden terugplaatsen.

[Philip van den Berg]

Al in 1992 wordt er in de pers aan de bel getrokken om duidelijkheid te krijgen over het nagestreefde orgel. Onder de titel "Vlam in Utrechtse orgelpijp" wordt in het Reformatorisch Dagblad een stukje geschreven waaruit het volgende blijkt:

- het O.C.M.U. denkt aan een symfonisch drieklaviers orgel van 35-40 stemmen dat geschikt moet zijn voor koorbegeleiding en samenspel met het symfonie-orkest
- de gemeente Utrecht, eigenaar van Vredenburg, was in de jaren '70 voorstander van het orgel
- directeur Peter Smids was eerst eveneens voorstander maar heeft zijn mening in de loop van de tijd herzien
- Smidt noemt als alternatieven "enkele flinke orgelpositieven ... die per lift aan- en afgevoerd kunnen worden" en het uitvoeren van orkestwerken mét orgel in de Domkerk
- Er is een impasse onstaan over de haalbaarheid

Hans van Leeuwen van het O.C.M.U. meldt dat de argumenten tegen het orgel "geen van alle steekhoudend"zijn. "De plaatsen die moeten verdwijnen, zijn de slechtst denkbare, namelijk achter het podium, en dan nog maar een stuk of twintig. Bij onze besprekingen is regelmatig een akoesticus aanwezig geweest, en die heeft nooit problemen gesignaleerd. Integendeel, een vast orgel zou zelfs voor een betere versmelting van de orkestklank kunnen zorgen. De discussie over het ontwerp van het orgel is overigens steeds verdrongen. We hebben specialisten als Gert Oost, Hans van der Harst en Onno Wiersma achter ons. We hebben realistische v0orstellen gedaan, zoals een verzinkbare speeltafel, om podiumruimte te winnen, maar we krijgen geen antwoord. Uitvoeringen in de Dom? We willen een orkestinstrument! Vredenburg zonder ogel is een onnodige beperking."

Om fondsen in te zamelen is er in de jaren '70 door de 'Stichting Orgel Comité Muziekcentrum Utrecht' een promotieplaat uitgegeven. Ook mocht de stichting van de gemeente de turfstenen verkopen uit het fundament van het zestiende-eeuwse kasteel „Vredenburg", dat voor het muziekcentrum moest wijken.

Bronnen:
(1) http://www.digibron.nl/search/share.jsp?ui...5&sourceid=1011
(2) http://www.digibron.nl/search/detail.jsp?s...03cb59d&docid=1
(3) http://www.digibron.nl/search/detail.jsp?s...a886104&docid=2
(4) http://www.digibron.nl/search/share.jsp?ui...f&sourceid=1011

[Philip van den Berg]

In de Schriftelijke vragen die W.P. 'Mieke' Peetoom van de Stadspartij Leefbaar Utrecht op 26 mei 2009 aan het college van B&W stelde (onder nummer 2009/67) en die 30 juni schriftelijk zijn beantwoord is onder meer het volgende over het orgel vermeld:

"In de jaren ’70 van de vorige eeuw is er een Utrechts orgelfonds opgericht met als doel voldoende financiële middelen te vergaren waarmee een goed symfonisch concertzaalorgel voor de grote zaal van het Muziekcentrum Vredenburg aangeschaft zou moeten worden. Een symfonisch concertzaalorgel is volgens musici noodzakelijk voor de uitvoering van vele honderden muziekstukken, zoals bijvoorbeeld Mahler’s 2e en 8e symfonie. De Doelen (Rotterdam), het Concertgebouw (Amsterdam en Haarlem) en Oosterpoort (Groningen) beschikken allen over een symfonisch concertzaalorgel en zodoende zijn daar muziekvoorstellingen mogelijk die in Utrecht helaas onmogelijk zijn. Inmiddels is het oude Muziekcentrum gesloopt, met uitzondering van de grote zaal. Een grote zaal overigens, die nooit toegerust is met een symfonisch concertzaalorgel, terwijl het daartoe bestemde fonds na 30 a 40 jaar rente op rente over voldoende geld moet beschikken om een dergelijk orgel aan te schaffen en te installeren. Aangezien de opening van de nieuwbouw voor redenburg, Tivoli en SJU Jazz nog wel even op zich zal laten wachten, is dit een goed moment voor het stellen van de volgende vragen:

4. Waarom is het geld uit het fonds nimmer besteed conform de uitgangspunten van het fonds?

Bij navraag bleek dat er nooit voldoende geld beschikbaar gekomen voor een groot en vast concertorgel. Er is jaren geleden nog wel een poging gedaan om een bestaand orgel elders uit de stad te verplaatsen naar de grote zaal van Vredenburg. Dit bleek toen zowel financieel als technisch niet haalbaar. De zaal is niet ontworpen en gebouwd voor een vast orgel.

5. Zijn er plannen om de nieuwbouw van het Muziekpaleis aan te grijpen de grote zaal uit te rusten met een symfonisch concertzaalorgel? Zo nee, waarom niet?

Er is in het kader van de ver/nieuwbouw van het nieuwe Muziekpaleis onderzoek gedaan naar de bouwkundige mogelijkheden van een vast dan wel mobiel orgel in de Symphoniezaal van het nieuwe Muziekpaleis. Het nieuwe ontwerp kent hetzelfde probleem; een vast orgel is technisch niet inpasbaar. In het geval van een mobiel orgel zijn de maten en het maximum gewicht aangegeven die een mobiel orgel mag hebben om van en naar die zaal vervoerd te kunnen gaan worden. Door de toekomstige gebruikers van het Muziekpaleis is bovendien aangegeven dat zij liever geen vast orgel hebben vanwege behoud flexibiliteit van de zaal. Het is straks aan de exploitant (stichting Muziekpaleis) of er nog een (mobiel) orgel in het nieuwe Muziekpaleis komt."

Op de site van genoemde partij wordt in een reactie op genoemde vragen nog vermeld: "In de grote zaal was er wel bij de bouw op een orgel gerekend; aansluitingen waren ook aanwezig, dus werd er wanneer een orgel nodig was een écht welluidend electronisch exemplaar van Johannus uit Ede besteld. Prima geluid, dat wel, maar een écht pijporgel…"

bronnen:
(1) website gemeente Utrecht
(2) http://www.leefbaarutrecht.nl/?p=2746

[Philip van den Berg]

Hierbij de voorzijde van de promotie LP 'Aktie Orgel Muziekcentrum Utrecht' met opnames van de orgels in de O.L.V. Kerk aan de Biltstraat, het Instituut voor Muziekwetenschap, de Augustinuskerk, de Domkerk en de St. Catharinakathedraal.

Attached Image (Click thumbnail to expand)

[Philip van den Berg]

de achterzijde

Attached Image (Click thumbnail to expand)

[Philip van den Berg]

detail tekst over het concertorgel

Attached Image (Click thumbnail to expand)

[Philip van den Berg]

en informatie over de opgenomen werken.

Attached Image (Click thumbnail to expand)

[Fulps Valstar]

Philip, ik krijg nu de neiging te gaan vloeken in de muziektempel en wel door het woord
"electronicum" te noemen.

[Maarten Oranje]

als het "Vredenburg-orgel" net zoveel toevoegt als A'dam Concertgebouw orgel, Enschedé concertzaal, Eindhoven, Rotterdam en Haarlem, qua gebruiksfrequentie: dan zijn er nodige vraagtekens te zetten bij het realiseren van een dergelijke toevoeging in Utrecht.

[Philip van den Berg]

Ik denk dat dit precies het dilemma is geweest in Utrecht: gaan we het orgel voldoende in actie horen om de 'moeite' te rechtvaardigen. Wat dat betreft zien we in de jaren '70 en '80, toen het geld werd ingezameld, de overtuiging dat men een concertorgel nodig heeft veranderen in een 'misschien'. Het is net waar de ambities van een concertzaal liggen en wat men economisch haalbaar acht. En dat is de laatste halve eeuw aan verandering onderhevig. Daarbij zou de directie van een concertzaal van mij best de nek uit mogen durven steken, om zo genoemde verandering te sturen en de symfonische concertorgelcultuur nieuw leven in te blazen. En waarom niet combineren met de digitale klanktechnologie om zo een nieuwe publiek aan te spreken. En waarom bijvoorbeeld niet een orgel verspreid door de zaal opstellen in plaats van het podium te 'belasten'. Het zijn allemaal mogelijkheden, die het waard zouden zijn om onderzocht te worden en in een visie vervat te worden.